Rysterbosk: het huis verdween, de lijnen bleven

Bij de Slottún in Rijs kun je om een verdwenen huis heen lopen. De contouren van Huize Rijs zijn opnieuw aangegeven; watergang en entree zijn teruggebracht. Het hekwerk van kunstenaar Ids Willemsma geeft toegang tot een plek waarvan het belangrijkste gebouw ontbreekt. De rode bosroute begint vlakbij. Achter deze leegte ligt een landschap waaraan verschillende eigenaren vormgaven.

De eerste verrassing schuilt onder het ontwerp. Wie de rechte lanen ziet, kan denken aan een eigenaar die met een liniaal op een leeg vel begon. Historisch onderzoek van Gilles de Langen en Hans Mol laat iets anders zien. Het gebied bestond in de middeleeuwen uit landbouwgrond op zand en veen. Het latere landgoed nam de hoofdlijnen van dat oudere ontginningsraster over.

In 1676 kocht de Amsterdamse regent Hiob de Wildt de samenstellende bezittingen van Georg Frederik thoe Schwartzenberg. Hij maakte er een buitenplaats van, met een jachthuis en een formeel aangelegd landschap. Waar eerder het werk op boerenbedrijven de ruimte had ingedeeld, kwamen nu ook de wensen van een vermogende eigenaar overheen te liggen. De vorm veranderde, maar de oudere verdeling van het land werkte door.

De Wildt zocht hier meer dan een aangenaam uitzicht. Hij begon een tabaksplantage en een productiebos voor de leerlooierij. Het bos hoorde bij een onderneming. Eiken konden grondstof leveren en de aanleg moest ook bruikbaar zijn. Achter het beeld van een deftige buitenplaats zat dus het werk van mensen die plantten, onderhielden en hout verwerkten.

Later gaf de familie Van Swinderen het bezit een ander aanzien. In 1847 liet zij een nieuw slot bouwen en breidde zij het bos uit. Naast de rechte lanen kwamen slingerende paden volgens de Engelse landschapsstijl. Het contrast bleef bewaard: je kunt van een strakke zichtlijn een pad instappen dat juist om de volgende bocht uit het zicht verdwijnt.

Het landgoed bleef niet als één geheel bewaard. Later werden het slot en de tuin verkocht en werd het huis gesloopt. Daardoor verloor de aanleg haar centrale gebouw, terwijl de lanen doorgroeiden. De Middenlaan liep nog altijd vanaf de vroegere woning het bos in. Zo bleef de richting naar een huis bestaan, ook toen niemand daar meer kon aanbellen.

It Fryske Gea verwierf het Rysterbosk in 1941. Behoud betekende hier voortaan ook uitzoeken wat van de oudere aanleg zichtbaar moest blijven. De Slottún werd in 2005 hersteld. De verdwenen woning kwam terug als een afleesbare plek in de grond. Tuin, water en toegang geven de lanen opnieuw een beginpunt, zonder dat het slot zelf is teruggebouwd.

Een ander gebouwtje in het bos kende al eerder zo’n breuk. In het bos stond sinds 1814 een Vredestempeltje, opgericht uit vreugde over de herwonnen vrijheid na de Franse tijd. In september 1944 gebruikte de Duitse bezetter het Rysterbosk voor de lancering van V2-raketten. Een aantal lanceringen mislukte. Het gebouwtje dat vrede herdacht, ging juist door oorlogsgeweld verloren.

Na de oorlog werd een nieuw tempeltje gebouwd met materiaal van het oude. Ook die versie hield geen stand: door verval volgde in 1969 de sloop. Pas in 1977 verrees het zeszijdige bouwwerk opnieuw. De eerste steen werd gelegd door jonkheer L.F.A.G. van Swinderen, een nazaat van de vroegere eigenaren. Een familienaam uit de landgoedgeschiedenis keerde daarmee terug bij het herstel van een gebouwtje dat verschillende generaties hadden zien verdwijnen.

Onderhoud aan de aanleg is intussen veel minder plechtig, maar even tastbaar. Langs de Middenlaan liggen rondelen, ronde of halfronde plekken die de kruisingen van lanen verfraaiden. Mountainbikers hadden de wallen afgevlakt. Om de contouren weer leesbaar te maken, gebruikte It Fryske Gea rondhout uit de omliggende bosvakken. Daarmee werd een nieuwe wal opgebouwd en met bosgrond gevuld.

Dat herstel gaf meer terug dan alleen de oude vorm. Holtes tussen het hout bieden schuilplaatsen aan kleine dieren. Schaduwplanten zoals salomonszegel en lelietje-van-dalen passen in de opnieuw ingerichte vakken. Het materiaal uit het bos helpt dus om zijn eigen geschiedenis te tonen. De verfraaiing die ooit status aan een landgoed gaf, krijgt tegelijk een functie voor dieren en planten.

Bij terugkeer naar de Slottún is de open plek minder leeg. Het verdwenen huis bepaalde de richting van een laan; oude akkergrenzen hielpen het bos vormgeven. Achter het hek van Willemsma ligt geen compleet teruggehaald verleden. Wel staat er genoeg om te zien hoeveel arbeid nodig is om een verdwenen huis in een levend bos herkenbaar te houden.