Zutphen: zuidelijke natte grond, met een eigenzinnige ph

Waarom schrijf je Zutphen met ph, terwijl je gewoon een f hoort? Die vraag voert naar een tweede raadsel: wat betekende de naam voordat er torens, koopmanshuizen en een haven waren? De gebruikelijke verklaring verbindt Zutphen met Zuid-venne. Het eerste deel geeft een richting aan; het tweede verwijst naar natte of drassige grond. Het is dus in de eerste plaats een landschapsnaam, geen verwijzing naar een stichter of een beroemde gebeurtenis.

Daarbij is een nuance nodig. Je leest soms dat Zuid-venne een rivierduin betekent. Dat vat de situatie van de nederzetting samen, maar je moet niet het hele rivierduin in het woord venne willen stoppen. De bewoning lag op hoger terrein te midden van natte gronden, bij de monding van de Berkel in de IJssel. Juist het verschil tussen een bewoonbare hoogte en een vochtige omgeving maakt de oude naam begrijpelijk.

De nederzetting op dat rivierduinterrein had een lange voorgeschiedenis. Rond 800 ontwikkelde Zutphen zich tot een bestuurlijk centrum van de graven van Hamaland. Na Vikingaanvallen werd aan het einde van de negende eeuw een ringwal aangelegd. De plek was aantrekkelijk én moest worden beschermd. De geschiedenis van de bewoning laat zien waarom zo'n relatief klein stuk droge, strategisch gelegen grond van betekenis kon zijn.

De oude naam bleef bestaan terwijl de nederzetting veranderde. Er kwam een grafelijke hof, de stad breidde zich uit en haar handel werd steeds belangrijker. Via de IJssel en Rijn waren er verbindingen over grote afstanden; over de Berkel kwam onder meer hout naar de stad. Wat als een aanduiding van nat land begon, werd uiteindelijk de naam van een handelsstad. De betekenis verdween uit het dagelijks bewustzijn, de naam niet.

En die ph? Daarover werd in de twintigste eeuw serieus nagedacht. In 1949 kreeg het gemeentebestuur de vraag voorgelegd wat het van een aangepaste schrijfwijze vond. Een kortere spelling als Zutfen zou beter aansluiten bij de uitspraak. Toch lieten burgemeester en wethouders weten een verandering zeer te betreuren. Een stadsnaam was voor hen meer dan een woord dat je volgens algemene spellingregels kon vereenvoudigen.

In hun reactie verwezen zij naar de historisch gegroeide spelling en naar de verwantschap met de verlatijnste vorm Zutphania. De bestaande naam was vertrouwd geraakt bij bestuur en bevolking. Een wijziging zou iets wegnemen waaraan de stad gehecht was. Het antwoord werd later besproken in Onze Taal. Zo beschikken we over een concreet voorbeeld van inwoners die hun oude plaatsnaam bewust wilden bewaren.

Zutphen vertelt daardoor twee verhalen tegelijk. De klank herinnert waarschijnlijk aan het vroege rivierenlandschap; de letters laten zien hoe een naam door schrijvers, bestuurders en bewoners wordt overgeleverd. Kijk je vanaf de rivieroever naar de torens, dan zie je de grote stadsgeschiedenis. Op een eenvoudig bordje met Zutphen erop staat ook nog de kleinere geschiedenis van droge woonruimte, natte gronden en twee letters die mochten blijven.