Woerden: de hoogte die na Laurium een nieuwe naam kreeg

De naam Woerden beschrijft een verschil in hoogte. Woerd, vroeger ook wurd of word geschreven, betekende een hoger gelegen plek. In Woerden is daarvan een meervoudsvorm bewaard. Het gaat om een natuurlijke verheffing langs de rivier, een aantrekkelijke plaats om te wonen in een landschap waar juist kleine hoogteverschillen veel konden uitmaken.

Die hoogte ontstond waar de stroomrug van de Linschotenstroom bij de Oude Rijn kwam. Rivieren zetten zand en klei af; zo groeide langs het water steviger en hoger land. Het Regionaal Historisch Centrum verbindt de naam rechtstreeks met dat landschap. De Hogewoerd in de binnenstad bewaart bovendien nog een straatnaam die op dezelfde verheffing wijst.

Woerden had eerder een andere naam. De Romeinse nederzetting wordt met Laurium of Laurum aangeduid, een naam die bekend is van de Peutingerkaart. Woerden is geen geleidelijk afgesleten uitspraak daarvan. De Germaanse plaatsnaam kwam ervoor in de plaats. Op dezelfde locatie konden dus twee heel verschillende naamtradities na elkaar bestaan: een Romeinse aanduiding en een beschrijving van de hoge grond.

De Romeinen hadden hier een fort bij de Rijn. Het bewaakte de plek waar de veenstroompjes Grecht en Linschoten in de rivier uitkwamen. De bekende gegevens wijzen op aanleg in de regeringstijd van Caligula, tussen 37 en 41. Dat blijft een datering op basis van onderzoek; een precies stichtingsmoment van de nederzetting laat zich er niet uit aflezen.

Na het opgeven van het fort rond 275 waren de Romeinen niet voorgoed verdwenen: munten wijzen op aanwezigheid in de vierde eeuw. Veel later bleef de plaats van het fort herkenbaar als een lage heuvel onder een kerk in het stadscentrum. In vroege bouwfasen van die kerk werd Romeins bouwmateriaal hergebruikt. Een nieuwe gemeenschap bouwde zo letterlijk verder op resten van de vorige.

De vroege Germaanse naam verschijnt in de vorm Wyrda. Liudger schreef omstreeks 790 in zijn Vita Gregorii dat Bonifatius hier rond 720 zendingswerk had verricht. Dat verschil tussen de beschreven gebeurtenis en het opschrijven ervan is belangrijk: een vermelding van een bezoek rond 720 betekent niet dat er ook een plaatselijk document uit dat jaar bestaat.

Bonifatius heette oorspronkelijk Winfried. In 719 benoemde de paus hem tot missionaris voor de noordelijke streken en gaf hem de naam waarmee hij beroemd werd. Volgens het latere bericht predikte hij onder meer in Wyrda. Daardoor bleef de plaatsnaam bewaard in een verhaal over de verspreiding van het christendom, in plaats van bijvoorbeeld in een koopakte of een tolregister.

Of Bonifatius zelf op deze hoge plek een kerk stichtte, is minder zeker. De plaatselijke geschiedschrijving noemt het een mogelijkheid, geen bewezen gebeurtenis. De latere kerkgeschiedenis is concreter: een houten kerk ging in 1202 bij een Hollandse aanval verloren en de bouw van de huidige toren begon in 1372. De woonhoogte bleef een belangrijk middelpunt, terwijl de gebouwen veranderden.

Ook de spelling veranderde. In middeleeuwse documenten staan onder meer Uurdin en Worthen. Uiteindelijk zette Woerden zich door. Wie nu de Hogewoerd opzoekt, komt dicht bij de meest directe uitleg van de stadsnaam: de hoge grond die mensen al lang vóór een vaste spelling wisten te vinden.