Wageningen: een oude naam die zich niet zomaar laat vertalen
Wageningen heeft wielen in het stadswapen, maar daarmee is de naam nog niet verklaard. Oude documenten vertellen vooral waarom eenvoudig klinkende oplossingen kunnen misleiden.
Liever luisteren?
Luister naar de vertelling, of lees hieronder verder.
Een wagen in een stadswapen lijkt een duidelijk antwoord: Wageningen zal wel naar wagens zijn genoemd. Toch is dat precies het soort snelle conclusie waarvoor de geschiedenis van deze plaats waarschuwt. Over de oorsprong van de naam bestaat geen algemeen vaststaande oplossing. De oude naamvormen en het wapen bieden aanknopingspunten, maar samen vormen ze geen geboortebewijs van het woord Wageningen.
Het tastbaarste deel van het verhaal is Nieuw Wageningen. Onder die naam kreeg de nederzetting op 12 juni 1263 stadsrechten van graaf Otto II van Gelre. Ze lag tussen de Wageningse Berg en de oeverwal van de Nude. Nieuw betekent hier iets herkenbaars: er was kennelijk al iets ouder dat Wageningen werd genoemd. Dat maakt de plaatsnaam ook een spoor naar een verschuivende nederzetting, niet alleen naar een onbekend oud woord.
Wat dat oudere Wageningen precies was en waar het lag, is minder eenvoudig. Historici hebben het gezocht op en rond de Wageningse Berg en de Eng. Oude vermeldingen gebruiken die gebiedsnamen niet altijd zo nauwkeurig dat we één punt kunnen aanwijzen. Dat er vóór de omgrachte stad mensen in de omgeving woonden, staat veel steviger vast dan de exacte ligging van één nederzetting met precies deze naam.
Een bekende dwaalweg is Wagenwega. Dat woord staat in afschriften van een oorkonde uit 838 en lijkt verleidelijk veel op Wageningen. Maar gelijkenis van letters is geen sluitend bewijs. In onderzoek van de Historische Vereniging Oud-Wageningen is de context van de genoemde bezittingen nagegaan. De conclusie luidde dat Wagenwega niet zomaar met Wageningen vereenzelvigd mag worden. De akte noemt wel de nabijgelegen oude buurtschappen Dolder en Brakel.
Er is ook een naam die het had kunnen worden, maar niet werd. In 1312 verleende graaf Reinald I opnieuw stadsrechten en gebruikte hij Godswaard van de Veluwe. Volgens de historische jaartallenlijst vond die naam geen ingang. Dat is bijna het omgekeerde van het oude naamraadsel. Hier is een nieuwe aanduiding juist duidelijk overgeleverd, maar verdwijnt zij weer uit het dagelijkse gebruik. Wageningen bleef Wageningen.
De wagenwielen zijn evenmin beslissend. Een afbeelding kan gemaakt zijn omdat een bestaande naam ergens op leek. Zij bewijst dan hoe mensen die naam op een bepaald moment begrepen, niet noodzakelijk hoe hij eeuwen eerder ontstond. Bij Wageningen moet je daarom de geschiedenis van het symbool loshouden van de vraag naar de oudste betekenis. Beide zijn interessant, maar het ene vult het ontbrekende bewijs voor het andere niet aan.
De gemeente beschrijft hoe in de twaalfde eeuw op de plek van de latere binnenstad een nederzetting groeide en in de dertiende eeuw een gracht kreeg. Die ontwikkeling kun je nog verbinden met het stratenpatroon en de ligging bij de berg. Het eerlijke antwoord op waarom Wageningen zo heet, blijft voorlopig open. Wel weten we waarom Nieuw Wageningen nieuw werd genoemd: achter de stad die we nu zien, gaat een ouder bewoond landschap schuil.