Venlo: waarom een bos niet het enige antwoord is
Ven en lo lijken eenvoudig te vertalen, maar een naamkundige kwam uit bij veenpoelen in plaats van een bos.
Liever luisteren?
Luister naar de vertelling, of lees hieronder verder.
Venlo is een mooi voorbeeld van een naam die eenvoudiger lijkt dan hij is. Ven doet denken aan een heideplas en lo wordt vaak met bos verbonden. Dan krijg je haast vanzelf een bos bij een ven. Toch heeft naamkundig onderzoek laten zien dat precies die moderne associaties misleidend kunnen zijn. Bij oude plaatsnamen moet je achterhalen wat de woorden betekenden toen de naam ontstond.
Een oude vorm van de naam is Uennelon. De eerste letter U werd hier voor een V gebruikt. De uitgang wordt uitgelegd als een oude meervoudsvorm met de betekenis aan of bij. Dat maakt de naam eerder een aanduiding van de omgeving dan van één exact aanwijsbaar object. In latere bronnen komen vormen voor als Venle en Venlo. De schrijfwijze werd korter en vertrouwder, terwijl de oorspronkelijke betekenis minder herkenbaar werd.
De klassieke uitleg verbindt de naam met bosjes in een moerassig gebied. Maar naamkundige Ward van Osta onderzocht in zijn studie Venlo en andere lo-namen ook een andere mogelijkheid. Volgens hem kan lo hier een oude betekenis als poel of moerassige plek hebben. Dan betekent Venlo ongeveer een nederzetting bij de veenpoelen of veenmoerassen. Het is een echte wetenschappelijke verklaring, maar niet een reden om alle andere opvattingen zonder vermelding te laten verdwijnen.
Het eerste deel vraagt eveneens aandacht. Veen en ven zijn voor een moderne Nederlander verschillende woorden. Het ene is grond die grotendeels uit plantenresten bestaat; het andere is een waterplas. Historisch liggen die betekenissen dichter bij elkaar. De beschrijving van een nat landschap kon in de loop van de tijd veranderen, bijvoorbeeld wanneer grond werd ontwaterd of veen werd afgegraven. Een oude naam kan zo een vroegere toestand bewaren.
In de middeleeuwse documenten kun je de naam bijna zien verkorten. Het Repertorium van de stadsrechten noemt Vennelon rond het jaar 1000. In de bewaard gebleven stadsrechtoorkonde van 1 september 1343 staat Venle. Het stadszegel uit die tijd gebruikt eveneens die vorm. Ook vóór die oorkonde wordt de plaats al als stad aangeduid. De verschillende schrijfwijzen horen dus niet bij drie afzonderlijke plaatsen: ze laten zien hoe één naam door de eeuwen heen op papier terechtkwam.
Het interessantste aan Venlo is daarom dat de twee herkenbare stukjes geen automatisch sluitend antwoord geven. Een bos in nat land en een nederzetting bij veenpoelen verwijzen naar verwante, maar verschillende landschappen. De naamkundige discussie laat de oude omgeving opnieuw tevoorschijn komen. Achter de huidige stad aan de Maas ligt een veel natter woordbeeld dan de korte, alledaagse naam nog laat horen.