Veenhuizen: de huizen waren er vóór de gestichten
Het bekende koloniedorp droeg een naam die al bij een veel ouder boerendorp hoorde. De negentiende-eeuwse instelling heeft de naam dus niet uitgevonden.
Liever luisteren?
Luister naar de vertelling, of lees hieronder verder.
Veenhuizen roept beelden op van gestichten, gevangenissen en de Maatschappij van Weldadigheid. Daardoor lijkt het alsof de plaatsnaam in de negentiende eeuw samen met die grote gebouwen werd bedacht. Maar Veenhuizen heette al zo voordat de kolonie bestond. De eenvoudige samenstelling van veen en huizen wijst naar bewoning bij het veen; de latere instelling nam een bestaande naam over.
Het is nuttig om die twee geschiedenissen uit elkaar te houden. De Maatschappij ontwierp een nieuwe inrichting van het gebied, maar begon niet op een naamloze lege kaart. De Encyclopedie Drenthe beschrijft een oudere randveennederzetting met boerderijen. Die lag iets noordelijker dan de bekende koloniekern. Het woord huizen kan dus niet zonder meer worden verklaard als een verwijzing naar de drie gestichten die pas eeuwen later verrezen.
In een lijst uit 1381-1383 komt het oudere Venehuisen voor, volgens de erfgoedinformatie over de voormalige herberg Jachtweide. De plaats was toen verbonden met bezit van het klooster Essen bij Groningen. Dat oude naamgebruik plaatst de geschiedenis in een wereld van boerderijen, landgebruik en kerkelijk grondbezit. Het zegt nog niets over het negentiende-eeuwse plan om armoede met arbeid en discipline te bestrijden.
Bij een landschapsnaam blijft ook enige bescheidenheid passend. De woorden zijn goed te herkennen, maar er is geen stuk bekend waarin de eerste bewoners formeel besluiten hun huizen naar het veen te noemen. De naam past bij de oude nederzetting aan de veenrand. De precieze eerste aanleiding en de mondelinge vorm vóór de oudste bewaarde vermeldingen kunnen we daarmee niet volledig terughalen.
Er bestaat nog een tastbare verbinding met dat oudere Veenhuizen. De voormalige herberg Jachtweide dateert uit 1723. Ze lag aan de route tussen Norg en Haule, die een zandrug door het veengebied volgde. Volgens de plaatselijke erfgoedbeschrijving kwam ook de postkoets van Groningen naar Lemmer langs deze route. Voor reizigers was Veenhuizen daarmee al een herkenbare plek voordat het een gesloten instellingenlandschap werd.
Vanaf 1823 veranderde het gebied ingrijpend. Er kwamen grote gestichten en een strak georganiseerd landschap, waarin de bewoners moesten werken. Die nieuwe inrichting kreeg zoveel bekendheid dat zij het oudere boerendorp bijna uit het collectieve geheugen duwde. De naam werd voortaan vooral met een kolonie en later met justitiële instellingen verbonden, terwijl haar oudste geografische betekenis dezelfde bleef.
Dat maakt Veenhuizen een plaatsnaam met een verschoven associatie. Het woord gaat over wonen en veen; veel bezoekers horen er vooral straf en opsluiting in. Beide horen bij de geschiedenis, maar niet bij hetzelfde beginpunt. De huizen in de naam zijn ouder dan de wereld waardoor het dorp landelijk bekend werd.