Veenendaal: het dal dat zijn bodem als brandstof verkocht

Veenendaal vertelt in twee herkenbare delen waar het begon: veen in een dal. Het gaat om het lage landschap aan de zuidkant van de Gelderse Vallei, tussen hogere zandgronden. De naam verwijst naar natte grond die plantenresten bewaarde en die later waardevol werd als bron van brandstof.

Veen ontstaat wanneer plantenresten in natte omstandigheden niet volledig verteren. In de vallei groeiden dikke pakketten, met zandheuvels en hogere ruggen ertussen. Het was dus geen overal gelijke vlakte. Veenendaal benoemt een hoofdkenmerk van de omgeving, terwijl kleinere namen en hoogten de verschillen binnen het gebied aangeven.

Bij daal moet je geen diep bergdal voorstellen. Het gaat om de lagere ligging tussen hogere zandgronden. Waterafvoer was cruciaal om het veen te kunnen winnen. Voor het verkopen van de turf was bovendien vervoer nodig. Juist daarbij komen de naam en de geschiedenis van de nederzetting dicht bij elkaar.

Tussen 1473 en 1481 liet bisschop David van Bourgondië de Grift aanleggen. Het kanaal was bedoeld voor afwatering en turfvervoer. Oorlogen legden de winning later stil en het water raakte slecht bruikbaar. Daarom markeert de eerste aanleg niet meteen het begin van een onafgebroken bloei. De plaats die Veenendaal zou worden, kreeg pas in een volgende fase een veel grotere toestroom van arbeiders en bedrijvigheid.

Op 12 maart 1546 verleende Karel V toestemming om veen af te graven en turf te vervoeren. De Historische Vereniging Oud Veenendaal beschrijft hoe de Bisschop Davidsgrift vervolgens werd uitgebaggerd en verlengd en arbeiders eromheen kwamen wonen. Dat is de achtergrond van het bekende stichtingsjaar 1546. Het betekent niet dat vóór die datum helemaal niemand in de omgeving woonde; het markeert de georganiseerde uitbouw van de turfkolonie.

De naam wordt in verband gebracht met de nederzetting die in de zestiende eeuw herkenbaar werd. In 1566 werd er een kerk voltooid, een belangrijk teken dat de groep arbeiders en bewoners een blijvende gemeenschap vormde. Het dorpsleven zat dus niet los van het veenbedrijf. Waar eerst grond, watergangen en turftransport de aandacht bepaalden, kwamen ook gezamenlijke gebouwen en een eigen plaatselijke identiteit.

Toen de turfwinning minder belangrijk werd, verdween de naam niet met de brandstof. Veenendaal groeide in de negentiende eeuw uit tot een industrieplaats, onder meer met linnen, wol en sigaren. Zelfs delen van de oorspronkelijke Grift verdwenen in de dorpskern uit het zicht. Het huidige centrum oogt daardoor anders dan de naam misschien doet verwachten. Veenendaal bewaart het oudere landschap: het dal waarvan veel veen als turf werd afgevoerd.