Veendam: een dam die het veen een naam gaf
Een eenvoudige damnaam bewaart het verhaal van een compleet veranderd landschap: van hoogveen naar kanalen, turf en een welvarende veenkolonie.
Liever luisteren?
Luister naar de vertelling, of lees hieronder verder.
Veendam heet naar een dam in het veen. Dat klinkt bijna te eenvoudig voor een plaats met zo'n bewogen geschiedenis, maar juist die twee gewone woorden vertellen waar het hier ooit om draaide. Het veen was de grondstof; een dam was een herkenbaar waterwerk in dat natte gebied. De naam bewaart dus geen herinnering aan een beroemd persoon, maar aan een ingreep in het landschap.
De plaats heette niet altijd Veendam. In beschrijvingen van de vroege nederzetting staat ook Boven-Muntendam. Daarmee werd de ligging ten opzichte van het oudere Muntendam aangegeven. In 1655 verschijnt Veendam als eigen naam. Dat is een mooi omslagpunt: een gebied dat eerst vooral door zijn verhouding tot een andere plaats werd aangeduid, kreeg een herkenningsteken van zichzelf.
De ontginning was toen nog jong. Adriaan Geerts, later bekend als Wildervanck, begon hier in 1647 met het in exploitatie brengen van hoogveen. Aan de oostkant werd het Oosterdiep gegraven; aan de westkant volgde het Westerdiep. De kanalen waren tegelijk afwatering en vervoersweg. Zonder water af te voeren kon het veen niet goed worden gewonnen, en zonder vaarwegen kon de turf niet gemakkelijk naar de afnemers.
Daarmee wordt ook duidelijk waarom een dam in een plaatsnaam kon belanden. In een streek waar grond, waterpeil en bereikbaarheid voortdurend moesten worden geregeld, waren zulke werken belangrijke herkenningspunten. De naam is goed verklaard, maar vertelt op zichzelf niet waar iedere steen of plank van die oorspronkelijke dam precies lag. Een moderne brug of kade zonder aanvullend bewijs aanwijzen als dé naamgever zou verder gaan dan de bronnen toelaten.
Wie naar het centrum kijkt, ziet nog een ander gevolg van die ontginning. In Veendam lopen de twee hoofddiepen uiteen, waardoor tussen de kanalen een trechtervormige ruimte ontstond. Daar kon een dorpskern groeien. De gemeente wijst juist deze opbouw aan als een kenmerkend onderdeel van het plaatselijke erfgoed, ook al zijn later verschillende watergangen gedempt.
Het veen waarnaar de plaats heet, verdween voor een belangrijk deel door het afgraven. De vrijgekomen grond kon vervolgens voor landbouw worden gebruikt. Ook de scheepvaart en de aardappelmeelindustrie gingen de ontwikkeling bepalen. De naam bleef ondertussen dezelfde. Daardoor noemt een bezoeker dagelijks een landschap dat ter plaatse grotendeels is veranderd: niet het groen van de huidige Parkstad, maar het veen waaruit die plaats is voortgekomen.