Tilburg: nieuw land in een naam uit een oud boek

Tilburg is een naam waarin een verdwenen woord bleef voortleven. Bij til denk je misschien aan een brug, zoals in sommige Groningse plaatsnamen. Maar volgens naamkundigen is dat hier niet de juiste richting. Rob Rentenaar van het Meertens Instituut verbond de vroege vorm Tilliburgis met tilli: nieuw ontgonnen land. Riemer Reinsma gaf de nauw verwante omschrijving nieuw verworven land. Het begin van Tilburg wijst daarmee naar grond en ontginning.

Dat is een verrassend perspectief op een plaats die later met textiel en fabrieken werd verbonden. De naam vertelt over een ouder landschap waarin nieuwe grond betekenis kreeg voor de mensen die haar gebruikten. Tilli is geen gewoon woord meer dat je in een gesprek over een akker tegenkomt. Juist in een plaatsnaam kon zo'n oud woord blijven bestaan, ook nadat de meeste sprekers de oorspronkelijke betekenis niet meer herkenden.

Het beroemde jaartal bij de naam is 709. Toch hebben we geen origineel document uit dat jaar waarin je de plaatsnaam eenvoudig kunt aanwijzen. De tekst is overgeleverd doordat hij in 1191 werd overgeschreven in het Liber aureus van de abdij Echternach. Dat gouden boek bewaart dus een veel oudere akte. Het verschil tussen de ouderdom van de beschreven handeling en de ouderdom van het bewaarde boek hoort bij het verhaal van de naam.

Aan het eind van de akte staat dat zij in het openbaar te Tilliburgis werd opgemaakt. De handeling ging over een schenking van grond in Alphen aan Willibrord. Tilburg verschijnt zo niet in een beschrijving van de plaats zelf, maar als de plek waar een juridische handeling plaatsvond. Een naam kan eeuwen blijven liggen in een tekst die voor een heel ander doel werd gemaakt.

Bij de uitleg moet je ook de schaal in gedachten houden. Het vroege Tilliburgis mag niet zonder meer worden gelijkgesteld aan het moderne stadscentrum met zijn huidige grenzen. De Tilburgse archeologie onderzoekt hoe de vroegmiddeleeuwse bewoning eruitzag en waar de naam precies betrekking op kan hebben gehad. De gemeente-archeoloog benadrukte bij een lezing in 2023 dat de bodem veel nieuwe informatie oplevert, maar nog geen pasklare antwoorden op alle vragen.

Een ander archiefstuk maakt de latere naam tastbaarder. Regionaal Archief Tilburg kreeg in 2013 een charter uit 1335 terug dat lang in een ander archief had berust. Het gaat over grasland en een jaarlijkse betaling aan de abdij van Tongerlo. Daarin komen de naam Tilborch en concrete plekken uit het Tilburgse landschap voor. Het is niet de oudste naamsvermelding, maar wel een oorspronkelijk middeleeuws stuk dat de stad bij naam noemt.

Het verschil tussen die bronnen is mooi: het afschrift bewaart een heel oude herinnering, het charter laat later grondbezit en lokale afspraken zien. In beide gevallen komt Tilburg via land en bezit op papier terecht. De volledige vroege geschiedenis blijft onderwerp van onderzoek. Het woord tilli geeft ondertussen een veel concreter begin dan een verzonnen stichter: grond die voor mensen nieuw werd, en daardoor een naam waard was.