Stavoren: palen, een verdwenen god en een hardnekkige o
De waarschijnlijkste oorsprong ligt bij oude palen. Het verschil tussen Staveren, Stavoren en Starum heeft een eigen geschiedenis.
Liever luisteren?
Luister naar de vertelling, of lees hieronder verder.
Het vrouwtje van Stavoren is beroemd, maar de naam van haar stad is veel ouder dan het verhaal over de trotse koopmansweduwe. De waarschijnlijkste verklaring heeft ook niets met haar te maken. Zij voert terug naar staver, een oud woord voor een paal of staak. Staveren zou daarmee ongeveer bij de palen betekenen.
Zo’n korte betekenis laat tegelijk een open vraag achter: welke palen waren dat? Een naam kan het soort herkenningspunt bewaren zonder dat nog is vast te stellen welk voorwerp de eerste gebruikers voor ogen hadden. Het zou onzorgvuldig zijn er een precies gereconstrueerde haven, heiligdom of omheining bij te verzinnen. De verbinding met palen is taalkundig onderbouwd; hun oorspronkelijke functie staat daarmee niet vast.
Deze uitleg werd al in de twintigste-eeuwse naamkundige literatuur verdedigd. Een bespreking in Levende Talen uit 1955 verbindt Stavoren met een afscheidingspaal. Naamkundige verklaringen gebruiken dus oude woorden en naamvormen, niet alleen het uiterlijk van het huidige plaatsnaambord. In het Fries heet de stad Starum. Ook dat kortere woord hoort bij dezelfde lange ontwikkeling van de naam.
Maar waarom schrijven veel Nederlanders Stavoren terwijl ook Staveren al eeuwen voorkomt? Taalonderzoeker Riemer Reinsma beschrijft verschillende mogelijkheden voor de o. Een daarvan is de invloed van het oude verhaal dat een god Stavo de naamgever zou zijn geweest. Die godenverklaring geldt niet als betrouwbare etymologie. Een aansprekend verhaal kan de schrijfwijze van een naam beïnvloeden zonder de oorspronkelijke reden voor de naam te verklaren.
Daarnaast circuleert de uitleg sta voren, passend bij een plaats die aan de zee naar voren zou steken. Ook dat is een poging om onbekend geworden klanken met begrijpelijke woorden te verbinden. Zulke volksetymologie maakt een naam onthoudbaar, maar levert op zichzelf geen bewijs. Voor de precieze herkomst van de o blijft onzekerheid bestaan.
De stad kende intussen een geschiedenis die ver buiten Friesland reikte. Volgens de plaatselijke geschiedbeschrijving zijn middeleeuwse munten uit Stavoren teruggevonden in Scandinavië, Polen en Rusland. Opgravingen leverden sporen op van houten huizen, pakhuizen en boerderijen. De nederzetting was dus geen geïsoleerde plek: handel en scheepvaart brachten haar naam naar andere kusten, met schrijvers die niet allemaal dezelfde spelling gebruikten.
Dat beide Nederlandse schrijfwijzen oud zijn, blijkt ook uit het werk van de plaatselijke predikant Adam Westerman. Hij schreef in het begin van de zeventiende eeuw Stavoren. In 1978 werd die vorm de officiële schrijfwijze. De keuze voor een o maakte de diepste oorsprong niet zekerder. Onder de bekende stad met haar legende blijft waarschijnlijk een veel eenvoudiger aanduiding schuilgaan: een plek bij palen die niemand nu nog met zekerheid kan aanwijzen.