Sittard: de helling die in de naam bleef zitten

Bij Sittard zie je niet meteen een gewone betekenis voor je. De naam bestaat niet uit twee moderne woorden die je eenvoudig uit elkaar kunt trekken. Toch wordt hij doorgaans met iets heel tastbaars verbonden: een helling. Achter Sittard schuilt volgens een bekende naamkundige verklaring Siter, een terreinaanduiding die bij de flank van de Kollenberg past. De stad draagt daarmee waarschijnlijk een stukje reliëf in haar naam.

De historische federatie van Sittard-Geleen-Born geeft voor Sittard een vermelding uit 1157 met de vorm Siter en de betekenis op een helling gelegen plaats. Het is verleidelijk om daarin een stichtingsjaar te lezen, maar een eerste vermelding zegt vooral wanneer een plaats in de bewaarde schriftelijke bronnen opduikt. De nederzetting zelf bestond al eerder. Een naam wordt meestal pas opgeschreven nadat hij in de omgeving al in gebruik is.

De naamkundige studie Sittard: (Kollen-)berg-flank bekijkt niet alleen de letters, maar ook het terrein. Daarbij worden de oude stadskern, Broeksittard en Haagsittard samen in het landschap geplaatst. De onderzoeker ziet de noordelijke flank van de Kollenberg als de oorspronkelijke Siter. Dat maakt de naam groter dan alleen het latere marktstadje: een aanduiding van een gebied kon ook in verschillende nederzettingsnamen blijven voortbestaan.

Zo krijgt Broeksittard betekenis in dezelfde omgeving. De historische federatie vermeldt hiervoor de oude vorm Bruchsitert en verklaart die als Siter in het broek. Broek is een aanduiding voor nat of moerassig terrein. De aanvullende naam hielp dus onderscheid maken binnen een landschap waarvan ook de hoogteverschillen van belang waren. Je hoeft daarvoor geen verdwenen stichter te bedenken; de ondergrond en de ligging leverden de herkenningspunten.

Over Sittard zijn in de naamkunde ook andere verklaringen besproken. Daarom is het verstandiger te spreken van een waarschijnlijke uitleg dan van een onbetwist feit. Het aantrekkelijke van de hellingverklaring is dat oude vormen en plaatselijke geografie met elkaar worden vergeleken. Niet alleen wat een woord nu lijkt te betekenen telt mee, maar ook waar de plekken met die naam daadwerkelijk lagen.

De stad groeide later uit tot een versterkte plaats met stadsrechten. De Kollenberg kreeg eveneens andere functies: stukken waren bebost, er lagen grindgroeven en later kwam er een woonwijk. In het oudere deel liggen de Rosakapel en de Hof van Olijven. Het landschap werd gebruikt en bebouwd, maar de verhouding tussen de lager gelegen stad en de hoger oplopende omgeving bleef bestaan. In de waarschijnlijke naamverklaring van Sittard hoor je die overgang nog terug.