Nijmegen: een nieuwe markt met een heel oude naam
In Nijmegen klinkt nog altijd de Romeinse naam Noviomagus door. Een marktnaam overleefde de verplaatsing van de stad en eeuwen van veranderende spelling.
Liever luisteren?
Luister naar de vertelling, of lees hieronder verder.
Bij de naam Nijmegen denk je misschien aan de Waal, de Vierdaagse of de Stevenskerk. Maar in die drie lettergrepen zit een veel oudere stad verborgen: Noviomagus. Die naam wordt gewoonlijk vertaald als nieuwe markt. Wat nu een moderne Nederlandse stadsnaam lijkt, bewaart daarmee een herinnering aan het handelsleven in de Romeinse tijd. Het bijzondere is dat de naam niet verdween toen de wereld van de Romeinen dat wel deed.
De volledige Romeinse naam luidde Ulpia Noviomagus Batavorum. Ulpia hield verband met keizer Trajanus, die tot de familie Ulpius behoorde. Batavorum verwees naar de Bataven. Het middelste woord heeft uiteindelijk het langst standgehouden. De vorstelijke toevoeging en de verwijzing naar een bevolkingsgroep verdwenen uit het dagelijks gebruik; de naam van de markt bleef doorleven. Je hoeft dus geen verborgen Nederlandse betekenis in het huidige woord Nijmegen te zoeken.
Noviomagus lag bovendien niet precies onder het hart van de binnenstad zoals we dat nu kennen. De Romeinse stad ontwikkelde zich in het huidige Nijmegen-West. Daar vonden archeologen onder meer resten van tempels en een groot badgebouw. Het was een plaats van handel, bestuur en ambacht, verbonden met de bevoorrading van de Romeinse grens. Een naam met markt erin past bij die economische functie; hij vertelt meer dan alleen waar een nederzetting lag.
Rond het einde van de derde eeuw werd de stad grotendeels verlaten. De bewoning concentreerde zich weer bij het Valkhof. Daarmee verschoof het stedelijke zwaartepunt, maar een oude naam kon mee verhuizen. Dat maakt het verhaal van Nijmegen anders dan dat van een nederzetting die eeuwenlang onveranderd op hetzelfde stukje grond bleef liggen. De geschiedenis van de naam verbindt verschillende bewoningskernen langs dezelfde rivier.
In de Frankische tijd komen we Numaga tegen. Die vorm leeft nog voort in de naam van de Nijmeegse historische vereniging. Later zien we spellingen als Nieumeghen en Nimmegen. Lees zulke vormen hardop en de afstand tot Nijmegen wordt ineens kleiner. Het Duitse Nimwegen bewaart eveneens herkenbare klanken. De huidige naam is het resultaat van langdurig taalgebruik, geen eenmalige vertaling van het oude Noviomagus.
Ook een middeleeuws stadszegel laat een tussenstap zien. Op een zegel dat aan een oorkonde uit 1265 hangt, staat de plaats als Numegen vermeld. De historische vereniging Numaga gebruikt een weergave van dat zegel als embleem. Zo zijn twee oude namen nog dagelijks in de stad aanwezig: de ene als verenigingsnaam, de andere in een afbeelding uit het stadsarchief.
Wie het verhaal buiten wil herkennen, kan aan de Nieuwe Marktstraat kijken naar de muurschildering over Noviomagus. De makers verwerkten er archeologische vondsten en verwijzingen naar het Romeinse stadsleven in. Nieuwe markt klinkt bijna als een adres van vandaag. Toch voert juist dat eenvoudige begrip je terug naar de stad waaruit de naam Nijmegen is gegroeid.