Leiden: een naam die de waterkaart bewaart
Leiden wordt verklaard vanuit Leithon: aan de waterlopen. De oude spelling vertelt een ander verhaal dan de bekende Latijnse naam Lugdunum Batavorum.
Liever luisteren?
Luister naar de vertelling, of lees hieronder verder.
De naam Leiden heeft volgens de gangbare verklaring te maken met water. Een oude vorm is Leithon, doorgaans uitgelegd als aan de waterlopen. Dat klinkt weinig spectaculair, tot je de plek op de kaart bekijkt: de Rijn en andere waterlopen ontmoeten elkaar hier. De naam is dan geen eerbetoon aan een vorst of stichter, maar een korte beschrijving van het landschap waarin een nederzetting kon groeien.
Leithon staat in een goederenlijst van de Utrechtse Sint-Maartenskerk. Zulke lijsten moesten vastleggen welke bezittingen aan de kerk toebehoorden. De vermelding ontstond dus niet omdat iemand een stad feestelijk een naam gaf. Ze komt voort uit grondbezit en administratie. Bovendien noemt de lijst meerdere Leithons in het gebied van Leiden en Leiderdorp. De oudste naam laat zich daardoor niet zonder meer op één modern stadscentrum vastpinnen.
In die oude vorm zit een woord voor waterloop, vaart of geleiding van water. De uitgang wordt verklaard als een oude verbogen vorm: aan de waterlopen. Naamkundigen kijken daarvoor naar oude spellingen en taalvormen, niet alleen naar het woord zoals het tegenwoordig klinkt. Leiden heeft in deze uitleg niets te maken met lijden in de betekenis pijn hebben. De overeenkomst in klank is een moderne verleiding.
De spelling Leyden, die je in oude boeken en in buitenlandse namen tegenkomt, betekent ook niet dat er een andere stad achter de naam zat. In 1869 hield de taalkundige Matthias de Vries er zelfs een betoog over. Hij wees op Leithon en Leithen als oudere vormen en verdedigde de spelling met ei. Zijn lezing is vooral een mooi direct bewijs van hoe de schrijfwijze zelf onderwerp van plaatselijke geschiedenis kon worden.
De Latijnse aanduiding Lugdunum Batavorum is een ander spoor. De Vries wees er al op dat Lugdunum taalkundig niet dezelfde naam kan zijn als Leithon. Het zijn dus geen opeenvolgende spellingen. Een Latijnse identificatie van de stad en de herkomst van haar Nederlandse naam blijven verschillende vragen.
De gemeente beschrijft de middeleeuwse stadsstructuur als gegroeid langs waterlopen, landwegen, dijken en oeverwallen. Rijn, Mare en Leidse Vliet zijn daarom meer dan decor tussen de huizen. Hun ligging hielp bepalen waar wegen, bebouwing en later uitbreidingen kwamen. De Burcht bij de Rijnarmen en de omgeving van de Pieterskerk markeren oude onderdelen van de stad, ieder met een eigen ontwikkeling binnen dat waterlandschap.
Wie vanaf de Burcht naar de vertakkende rivierarmen kijkt, ziet daarom een goede toegang tot de betekenis van Leiden. Niet elke oude waterloop is onveranderd gebleven en niet elke vermelding wijst exact dezelfde plek aan. Maar juist de combinatie van de oude naamvorm en het waterrijke landschap maakt de verklaring overtuigend. Het korte woord Leiden bewaart een situatie die op een hedendaags straatnaambord nauwelijks meer zichtbaar is.