Leeuwarden: de leeuw die de naam niet kan verklaren

Leeuwarden heeft een leeuw in zijn wapen, maar dat bewijst niet dat de stad naar het dier is genoemd. Het beeld kan gekozen zijn omdat latere bewoners de plaatsnaam zo begrepen. Om dichter bij de oorspronkelijke betekenis te komen, moeten we voorbij die herkenbare moderne spelling kijken.

Daar helpen oude munten bij. Op elfde-eeuwse exemplaren staan vormen als LIVNVERT en LIVNVERO. Ze laten zien dat het begin van de naam toen ongeveer Liun- luidde. Ook de huidige namen Leeuwarden, Ljouwert en het Stadsfriese Liwwadden of Leewadden horen bij deze lange ontwikkeling. Het zijn verschillende uitkomsten van dezelfde naamgeschiedenis, geen drie onafhankelijk bedachte benamingen.

Het tweede deel is duidelijker. Het hoort bij oude woorden voor een erf of woonplaats, die in de kuststreken vaak op een verhoging lagen. Daaruit ontwikkelden zich vormen als werd en wierde. Zo zit achter het deftige slot van Leeuwarden iets heel praktisch: bewoonbare grond te midden van een nat landschap. Het eerste naamdeel laat zich veel minder zeker vertalen; voorstellen met een persoonsnaam of beschutting blijven omstreden.

Die verhoogde woonplaatsen zijn hier meer dan een taalkundige mogelijkheid. Bij het begin van onze jaartelling maakten boeren aan de Middelzee woonheuvels van plaggen. De Oldehoofsterterp is de oudste van de terpen waaruit Leeuwarden groeide. Akkerbouw en veeteelt waren er mogelijk dankzij een zorgvuldige keuze van de woonplek. De huidige stad bedekt dus een landschap waarin een klein hoogteverschil van grote betekenis kon zijn.

Later kwam op de Oldehoofsterterp de Sint-Vituskerk te staan. Bewoning en bedrijvigheid ontwikkelden zich ook op de twee nabijgelegen terpen bij de Ee. De ligging aan deze rivier en de Middelzee hielp een handelsnederzetting ontstaan. Er werden onder meer vlees, leer, zuivel en wol verhandeld. Voor bezoekers over water waren de terpen herkenbare knooppunten in een kustgebied dat openstond voor verkeer van buitenaf.

De namen Grote Hoogstraat en Kleine Hoogstraat maken de oude hoogteverschillen nog steeds voorstelbaar. Bij die straten lagen de terpen van Nijehove, aan weerszijden van de toenmalige monding van de Ee. De stadsontwikkeling concentreerde zich aanvankelijk vooral hier. Wie alleen de beroemde scheve Oldehove als geboorteplek van de hele stad ziet, mist daardoor de andere woonkernen die het latere Leeuwarden mee vormden.

In de dertiende eeuw slibde de Middelzee dicht en werd ze geleidelijk ingepolderd. De stad verloor daarmee veel van haar handel over grotere afstand. Regionale handel kon doorgaan dankzij de land- en waterwegen. De kust trok als het ware weg uit de directe omgeving van de woonheuvels. Wat ooit een ligging aan zee was geweest, werd onderdeel van een steeds sterker door mensen ingericht binnenland.

Ook de naam Leeuwarden ging een groter geheel omvatten. Oldehove en Hoek kwamen in de vijftiende eeuw onder hetzelfde recht als de stedelijke kern Nijehove. De afzonderlijke bewoningskernen groeiden samen. Onder de ene stadsnaam bleven oudere namen en hoogteverschillen aanwezig. Wie van de Hoogstraten naar de Oldehove loopt, beweegt tussen zulke oorsprongen: concrete plekken die het oude woord voor woonerf helpen begrijpen, terwijl Liun- zijn geheim nog bewaart.