IJlst en Drylts: twee namen, één oud waterverhaal
Waarom lijkt Drylts zo weinig op IJlst? Oude waternamen en samengegroeide woorden bieden een waarschijnlijke verklaring.
Liever luisteren?
Luister naar de vertelling, of lees hieronder verder.
Op de ene kaart staat IJlst en op de andere Drylts. Wie de woorden naast elkaar legt, herkent niet meteen dezelfde Friese stad. Toch vertellen juist die verschillende vormen iets over haar verleden. De meest aannemelijke uitleg zoekt de oorsprong bij het water, al is niet ieder stukje van de oudste naam definitief verklaard.
In historische beschrijvingen verschijnt Ylike. De Y wordt verbonden met Ee, een oud waterwoord en de naam van het water waaraan de nederzetting groeide. Ook het tweede deel wordt met stromend water in verband gebracht. Daaruit zouden in de uitspraak vormen als Ylts zijn ontstaan. Het gaat om een naamkundige reconstructie.
Voor de Friese vorm Drylts wordt gewezen op een verbinding als to der Ylts, ongeveer naar of bij de Ylts. Die kon in dagelijks gebruik tot één naam samengroeien. Een naamkundig overzicht in het tijdschrift Naamkunde vermeldt naast IJlst en Drylts ook de oude verbinding in der Ylse.
Een andere verklaring gaat uit van de Ylostins, een versterkt stenen huis in het zuidwesten van de plaats. Organum Frisicum noemt het water als plausibeler oorsprong en dateert de bedoelde stins in de vijftiende eeuw. IJlst had al in 1268 stadsrechten. Een vertrouwd klinkende gebouwnaam is dus niet vanzelf de naamgever van een oudere plaats.
Het waterverband is bovendien begrijpelijk wanneer je naar de ligging kijkt. IJlst ontwikkelde zich bij belangrijke vaarwegen, met verbindingen naar andere Friese plaatsen en de vroegere zeewateren. Schepen konden goederen uit het omliggende land aanvoeren. De stad was daardoor geen verzameling huizen die toevallig naast een stroompje terechtkwam; het water vormde het netwerk waarbinnen zij kon groeien.
Later kreeg de plaats een tweede herkenbare aanduiding: Houtstad. Die verwijst naar houthandel, scheepsbouw en houtbewerking. Museum en Werkplaats Houtstad IJlst ligt aan de Geeuw en bewaart onder meer gereedschap, schaatsen en speelgoed van Nooitgedagt. Houtstad is een bijnaam die een bedrijvige periode samenvat; het is niet de oorspronkelijke betekenis van IJlst.
Zo liggen er in de namen verschillende lagen naast elkaar. IJlst en Drylts voeren waarschijnlijk terug naar oude taal rond het water. Houtstad vertelt wat de bewoners later met de verbindingen en aangevoerde materialen deden. Wie de Geeuw en de oude grachten ziet, heeft daarmee ook een aanwijzing voor het naamsraadsel voor zich: de uitspraak veranderde, maar de betekenis van de ligging bleef.