Hengelo: een bosnaam die als symfonie terugkwam
De naam van Metaalstad voert terug naar een oud boslandschap. Over het eerste woorddeel bestaan verschillende verklaringen; één daarvan kreeg zelfs een eigen symfonie.
Liever luisteren?
Luister naar de vertelling, of lees hieronder verder.
Hengelo wordt Metaalstad genoemd, maar de eigenlijke plaatsnaam voert naar een heel ander landschap. In het slot lo is een oud boswoord te herkennen. Moeilijker is het begin van de naam. Een bekende verklaring verbindt het met hangi, helling, en lauha, een bosje op hogere zandgrond. Zo zou Hengelo ongeveer een bos bij een helling aanduiden, lang voordat fabrieken het stadsbeeld gingen bepalen.
De bronnen zijn daarover niet eensluidend. Het monumentenoverzicht van Overijssel geeft een andere ontleding: eng en loo, hoger akkerland en een bosrijke laagte. Beide verklaringen zoeken het in de inrichting en het reliëf van het land, maar ze zijn geen identieke vertalingen. De eerste helft laat zich daarom niet zonder voorbehoud als één vaststaand oud woord presenteren. Het bos in de naam is gemakkelijker te herkennen dan de precieze plek ervan.
Dat oude landschappelijke begin verdween ver naar de achtergrond toen Hengelo een industriestad werd. Toch koos componist Folkert Buis juist Hangi Lauha als titel voor een symfonie over de stad. In de toelichting werd de titel verbonden met de Germaanse woorddelen achter Hengelo. Het is een moderne terugkeer naar een voorgestelde oorsprong, niet het bewijs dat een plaatselijke schrijver de nederzetting ooit letterlijk als Hangi Lauha registreerde.
De oude nederzetting lag op een kruising van landwegen, waar ook beken samenkwamen. Het dorp hoorde bij de marke Woolde. Zulke marken waren landbouwgemeenschappen waarin grondeigenaren afspraken maakten over het gebruik van gezamenlijke gronden. Hier past een naam uit de wereld van akkers en bos beter dan de latere associatie met staal en machines. De naam bewaart een omgeving die de snelle stadsgroei grotendeels aan het oog onttrok.
Een ander ijkpunt was het Huys te Hengel, een hoofdhof in Woolde. De gemeente noemt een akte uit 1337 waarin die naam voorkomt. Het huis verbond de plaatsnaam aan families van grondbezitters en bestuurders. Willem Ripperda, een van de bekende heren van Hengelo, was betrokken bij de onderhandelingen die uitliepen op de Vrede van Münster. Het kleine dorp was daarmee via zijn heren verbonden met politiek ver buiten de directe omgeving.
De grote verandering kwam in de negentiende eeuw. Hengelo werd een knooppunt van spoorwegen en trok industrie aan. In 1868 verplaatste Charles Theodorus Stork zijn machinefabriek van Borne naar Hengelo. Metaalbedrijven en later elektrotechnische ondernemingen groeiden uit tot belangrijke werkgevers. Daaruit kwam de bijnaam Metaalstad voort. Die naam vertelt dus over de nieuwe economische identiteit; Hengelo zelf bleef de veel oudere naam die de industriële groei overleefde.
De symfonie bracht beide tijdlagen bij elkaar. Concordia voerde het werk in 2014 uit met een koor, rockband, slagwerkgroep en een theremin. Buis koppelde de geschiedenis aan vier elementen: het water van de beken, vuur voor de metaalindustrie, aarde voor de zoutwinning en lucht voor de Hengeler Weend. De oude bosnaam werd zo het opschrift boven een heel ander soort stadsportret, gemaakt met instrumenten en stemmen.
In 2015 deden ongeveer driehonderd basisschoolleerlingen mee aan een uitvoering binnen het bijbehorende onderwijsproject. De naam die op kaarten meestal nauwelijks uitleg krijgt, werd onderwerp van lessen en muziek. Dat is een bijzonder vervolg op een onzekere oude woordgeschiedenis. Het precieze eerste naamdeel blijft onderwerp van uitleg, maar de belangstelling ervoor kreeg een heel concrete vorm: Hengelo gebruikte een mogelijke oorsprong om zijn beken, grond en industriële geschiedenis opnieuw te laten klinken.