Herderewich en het raadsel van de droge grond
Harderwijk verschijnt in 1231 als Herderewich. Herders, hoge zandgrond en een mogelijke band met Hierden bieden verklaringen, maar de naam bewaart ook een onopgelost raadsel.
Liever luisteren?
Luister naar de vertelling, of lees hieronder verder.
Op 11 juni 1231 kreeg Herderewich stadsrechten. Die oude naam lijkt nog duidelijk op Harderwijk, maar zodra je hem probeert te vertalen, begint het raadsel. In de geschreven bronnen is de vroege geschiedenis van de nederzetting opvallend slecht zichtbaar. Het stadsrecht toont dat de plaats bestond en betekenis had. Wie haar ooit de naam gaf, vertelt het niet.
Een bekende verklaring zoekt het eerste deel bij herders. De historische vereniging Herderewich noemt de mogelijkheid dat zij met hun vee een veilige wijkplaats opzochten. Hoger gelegen, steviger terrein bood bij overstromingen een toevlucht. Dat levert een begrijpelijk beeld op, passend bij een nederzetting tussen de Veluwe en het water. Het blijft echter een verklaring achteraf, geen overgeleverde naamgevingshandeling.
Het landschap geeft daarbij wel iets concreets om over na te denken. Bij de bewoningsgeschiedenis speelden beken een rol. De Sypel ontspringt aan de kant van Tonsel en loopt richting het huidige centrum. Verder noordelijk ligt de Hierdense Beek. Water was nodig voor bewoning, terwijl droge grond juist bescherming bood tegen te veel water. Die combinatie maakte hoogteverschillen van belang.
Historisch geograaf Jelle Vervloet legde in een lezing in 2000 een andere verbinding. Volgens het gepubliceerde verslag kunnen oude naamdelen als hard en hierde op een droge zandrug wijzen. Hij vroeg zich af of Harderwijk een latere nederzetting vanuit Hierden kon zijn. Het laatste deel zou dan een afhankelijke of nieuwe nederzetting aanduiden: een wijk bij het oudere Hierden.
Dat maakt de vraag groter dan één verdwenen herder. De naam zou iets vertellen over de verhouding tussen twee woonplaatsen. Vervloet presenteerde het nadrukkelijk als een hypothese. Archeologisch of historisch bewijs voor die stichting vanuit Hierden ontbrak. Zo blijven zowel mensen als bodem onderdeel van het onderzoek, zonder dat een aardig klinkende vertaling meteen een vaststaand ontstaansverhaal wordt.
Nog een naam hoort bij dit vroege Harderwijk: Selhorst. Dat was een vroonhoeve, een landgoed dat ook een kleine nederzetting kon omvatten, in bezit van Utrechtse geestelijken. Waarschijnlijk lag het buiten de latere stadsmuur bij de Luttekepoort. De relatie tussen Selhorst en Herderewich is niet opgehelderd. We kunnen de ene naam daarom niet eenvoudig als de vroegere naam van de andere behandelen.
Zelfs de bijbehorende Sint-Nicolaaskerk is nog niet teruggevonden. Een aanwijzing is de oude benaming Sint-Nicolaaspoort voor de Luttekepoort. Een bericht uit 1547 laat bovendien zien hoe grondig een verdwenen gebouw kon worden opgeruimd: een pachter moest stenen uit de grond halen. Natuursteen ging naar de stad; andere stenen mocht hij behouden. Ook fundamenten konden daardoor verdwijnen.
In 1231 wordt de mist ineens dunner. Graaf Otto II van Gelre en Zutphen verleende de gemeenschap van Herderewich een jaarmarkt en weekmarkt en legde vrijheden vast. Die oorkonde wordt in Harderwijk bewaard. De naam op dat document koppelt de moeilijk te volgen nederzetting aan de stad waarvan de verdere geschiedenis veel beter is vastgelegd.
De latere stad kreeg muren aan land en water. Haar poorten bewaarden nieuwe aanwijzingen in hun namen: landpoorten als de Luttekepoort en zeepoorten als de Lagebruggepoort, later Vischpoort. Zo groeide om het oude Herderewich een heel stelsel van benoemde plekken. De eerste naam bleef bestaan, met een betekenis die juist door die schaars bewaarde beginperiode nog altijd niet definitief te vertalen is.