Gouda: eerst was er de Gouwe

Gouda heet naar de Gouwe, het water dat hier uitkomt bij de Hollandsche IJssel. Dat is het stevigste deel van de verklaring. De stad ontstond op een plek waar beide waterwegen elkaar raakten en nam de riviernaam over. De kaas waaraan Gouda later bekend werd, speelt bij de oorsprong van de plaatsnaam geen rol. De naam bestond al in een heel andere wereld van ontginningen, waterlopen en vroege nederzettingen.

Oude vormen als Golda, Golde, Ter Gouw en Die Goude laten zien dat de huidige schrijfwijze niet in één keer op het naambord verscheen. Ter Gouw betekent zoiets als bij de Gouwe. Het is een plaatsaanduiding die de relatie met het water rechtstreeks uitspreekt. De verschillende vormen horen bij eeuwen van schrijven, spreken en bestuur, niet bij een reeks steden die elkaar op dezelfde plek zouden hebben vervangen.

Maar waarom heette het water Gouwe? Een bekende naamkundige verklaring herkent in Golda de onderdelen goudkleurig en water. Riemer Reinsma bespreekt die uitleg in Onze Taal met verwijzing naar het plaatsnamenboek van Van Berkel en Samplonius. Het is een taalkundige verklaring van de riviernaam, geen bewijs dat iemand er goud uit de bodem won. De precieze aanleiding voor een oude kleuraanduiding laat zich niet meer rechtstreeks waarnemen.

Er is bovendien een valkuil: het woord gouw kan ook landstreek of gewest betekenen. Omdat de klanken op elkaar lijken, worden die betekenissen gemakkelijk samengevoegd. Reinsma laat juist zien dat de verhouding tussen woorden voor gewest, waterloop en weg langs het water ingewikkelder ligt. Voor Gouda is het verstandig het zekere en het minder zekere uit elkaar te houden: de stad heet naar de rivier; de diepste herkomst van de riviernaam vraagt meer voorbehoud.

Ook vroegere beschrijvers probeerden de naam al te verklaren. In de stadsbeschrijving bij de atlas van Blaeu worden verschillende ideeën besproken en krijgt het plaatselijke riviertje de voorkeur als naamgever. Zo’n oude tekst bewijst wat een schrijver toen aannemelijk vond. Hij maakt niet iedere theorie die erin wordt genoemd automatisch juist. Wel toont hij dat Gouw en Gouda al lang vragen opriepen bij mensen die hun eigen stad wilden begrijpen.

De Gouwe bepaalde niet alleen het woord, maar ook de vorm van de stad. Het Gouds Virtueel Sluizenmuseum beschrijft hoe het riviertje in de loop van de tijd van bedding veranderde. Verschillende lijnen in de binnenstad worden met die oudere lopen in verband gebracht. De Haven met de Donkere Sluis werd rond 1250 als een kortere verbinding naar de Hollandsche IJssel gegraven. Het waterlandschap dat de naam verklaart, is dus zelf sterk veranderd.

Door verbindingen met de Oude Rijn werd de Gouwe bovendien onderdeel van een belangrijke vaarroute door Holland. Veel later werden opnieuw bochten afgesneden en ontstond de Nieuwe Gouwe. Wie de namen Gouda, Gouwe, Kromme Gouwe en Nieuwe Gouwe bij elkaar ziet, krijgt geen toevallige verzameling woorden: ze verwijzen naar verschillende levensfasen van hetzelfde water, waar de stad haar naam aan bleef ontlenen.