Enschede: een oude naam aan de scheiding
Aan de grens, aan de es of aan een andere scheiding? Oude documenten laten een naam zien die ouder is dan de textielstad.
Liever luisteren?
Luister naar de vertelling, of lees hieronder verder.
Wie Enschede op de kaart ziet, denkt al snel aan de Duitse grens. Dat maakt de bekende verklaring aan de scheiding aantrekkelijk. De naam zou een plek aan een grens of rand hebben aangeduid. Maar die uitleg is ouder en ingewikkelder dan een verwijzing naar de huidige grenspaal. We moeten terug naar een tijd waarin Enschede nog geen grote textielstad was.
Het stadsarchief vermeldt in zijn beschrijving van de gemeentelijke geschiedenis de naam Anescedhe in een schenkingsbrief uit 1119. Andere publicaties schrijven die oude vorm als Anneschethe. Verschillen in middeleeuwse spelling zijn niet vreemd. Het zijn geen aanwijzingen dat er telkens een andere stad werd gesticht. Ze laten vooral zien hoe een plaatsnaam door verschillende schrijvers werd vastgelegd.
In de naamkundige uitleg wordt het eerste deel verbonden met aan en het tweede met een oud woord voor scheiding. Een taalbeschouwing in Onze Taal noemt het Oudsaksische scethia als mogelijke achtergrond. De gedachte is dan dat een langere plaatsaanduiding geleidelijk één woord werd. Wat in het dagelijks taalgebruik nog beschrijvend kon zijn, werd voor latere bewoners een vaste naam waarvan de onderdelen niet meer vanzelf spreken.
Het archief noemt daarnaast de mogelijkheid aan de esch. Een es was een bouwlandcomplex bij een nederzetting. Daarmee gaat het om een ander herkenningspunt dan een bestuurlijke grens. Beide verklaringen zoeken dus in de ruimtelijke omgeving van de oude woonplaats: de rand van een gebied of de ligging bij akkerland. Welke precieze scheiding eventueel werd bedoeld, is daarmee nog niet aangetoond.
Juist daarom moeten we Enschede niet met terugwerkende kracht tot een letterlijk bord aan de moderne Nederlands-Duitse staatsgrens maken. Een naam uit de middeleeuwen kan een veel plaatselijker grens hebben beschreven. De huidige ligging maakt de traditionele uitleg begrijpelijk, maar vormt op zichzelf geen sluitend bewijs voor wat de naamgever in 1119 of nog eerder bedoelde.
In het Twents heet de stad Eanske. Ook daarin is te horen dat een naam in de mond van bewoners een eigen ontwikkeling volgt, naast de schrijfwijze die op kaarten en stationsborden komt. De officiële Nederlandse vorm heeft drie verschillend klinkende e-klanken. Die spelling verraadt niet gemakkelijk meer hoe de oudste woorden ooit geklonken hebben.
De latere stad groeide rond een markt en kerk en kreeg in 1325 stadsrechten. Daarna volgden textielindustrie, grote uitbreidingen en ingrijpende branden. Vooral de stadsbrand van 1862 vernietigde veel gebouwen en archiefstukken. De naam bleef bestaan terwijl het stadsbeeld veranderde. Het meest waarschijnlijke spoor voert nog altijd naar aan de scheiding, met genoeg onzekerheid om niet precies te vertellen welke grens dat geweest moet zijn.