Enkhuizen: de huizen die twee dorpen één naam gaven

Enkhuizen klinkt als een plaatsnaam die zich gemakkelijk laat ontleden: een enk met huizen erbij. Toch is dat eerste deel niet opgelost. De huizen verwijzen naar bewoning, maar bij enk zijn verschillende verklaringen mogelijk. Juist een stad die zo herkenbaar aan het water ligt, kan een naam dragen die naar akkerland of naar een persoon teruggaat.

Een eng of enk was een aaneengesloten gebied met bouwland bij een dorp. Dat oude landschapswoord bestaat in allerlei veldnamen voort. Het zou dus begrijpelijk zijn wanneer Enkhuizen de huizen bij zo’n akkergebied betekende. Naamkundige Riemer Reinsma waarschuwde echter al in 1998 dat het verband voor deze stad onzeker is.

Hij noemde ook een andere mogelijkheid: de huizen van Enke. Enke is dan een persoonsnaam, zodat het begin van de plaatsnaam geen land aanduidt, maar iemand met wie de bewoning verbonden was. Een aantrekkelijk beeld van akkers rond het vroegste dorp beslist de kwestie dus niet. De twee verklaringen leveren verschillende geschiedenissen op bij dezelfde huidige spelling.

De middeleeuwse documenten geven in elk geval concrete houvast. Het Westfries Archief noemt een akte uit 1283 waarin de plaats Enkus heet. Het stuk gaat over de beroving van twee Engelse kooplieden. In een baljuwsrekening uit 1311 verschijnt Enchusen. Daar ontmoeten we de naam tussen de gegevens over misdrijven en bestuur, niet in een beschrijving van de betekenis ervan.

Later kwamen er namen bij die wél duidelijk naar de visserij verwezen. Enkhuizen werd Haringstad en de inwoners werden spieringkoppen genoemd. De spieringvangst in het voorjaar overbrugde de tijd tot het seizoen van de paling. Zulke bijnamen vertellen over het werk van de bewoners, terwijl de oorspronkelijke dorpsnaam zijn onzekere eerste deel behield.

Bovendien lag hier oorspronkelijk meer dan één nederzetting. Aan de Zuiderzee lag het dorp Enkhuizen, waarvan de bewoners vermoedelijk vooral van de visserij leefden. Verder landinwaarts lag Gommerkarspel rond de Sint-Gomaruskapel, op de plek van de huidige Westerkerk. Dat dorp was sterker op de landbouw gericht. Twee nabijgelegen woonplaatsen hadden zo verschillende zwaartepunten.

Het kustdorp lag aanvankelijk buiten de Westfriese Omringdijk. Rond het begin van de veertiende eeuw werd de bewoning naar een plek op en achter de dijk verplaatst. De Breedstraat en Vissersdijk werden belangrijke delen van die kern. Daarmee verschoof de plek die de naam Enkhuizen droeg, nog voordat de twee dorpen samen een stad gingen vormen.

In het midden van de veertiende eeuw groeiden de dorpen bestuurlijk samen. De gezamenlijke stad kreeg de naam Enkhuizen: één van de twee oude namen ging dus het geheel aanduiden. Gommerkarspel verdween daarmee van de voorgrond, terwijl de bewoners en hun woongebied deel van de stad bleven. De uitbreiding van de naam is zekerder te volgen dan zijn oorspronkelijke woordbetekenis.

De samenvoeging maakte niet onmiddellijk één hechte gemeenschap. De gemeentelijke archeologische geschiedenis beschrijft hoe beide kernen elkaar met de bouw en vergroting van hun kerk probeerden te overtreffen. De Westerkerk hoort bij Gommerkarspel, de Zuiderkerk bij Enkhuizen. Die twee kerken maken nog zichtbaar dat achter de ene stadsnaam twee oude dorpskernen schuilgaan.