Deventer: een boom bij het water, of toch een meegenomen naam?

Voor Deventer bestaat geen verklaring die zonder voorbehoud als de definitieve betekenis kan worden verteld. Dat maakt de naam niet minder interessant. Integendeel: achter een korte, vertrouwde stadsnaam ligt een onderzoek waarin oude woorden, rivierlopen en de herkomst van een missionaris door elkaar heen lopen. Wat vaststaat en wat slechts een voorstel is, moet hier zorgvuldig uit elkaar blijven.

Een veelbesproken taalkundige uitleg verbindt de naam met twee Oudsaksische elementen: deve en treo. Naamkundige Dirk Otten verklaarde die als water en boom of geboomte. In die lezing beschreef de naam ongeveer geboomte aan een waterloop. De nederzetting zou dus genoemd zijn naar een herkenbare plek in het landschap, nog voordat zij de stad werd die wij kennen.

Een recensie van Ottens werk in een nieuwsbrief van Stichting Oud Deventer wijst echter ook op een andere vertaling die in de literatuur voorkomt: een dode boom. De recensenten benadrukken de onzekerheid. Dat verschil is veelzeggend. Een reconstructie van oude klanken is geen rechtstreeks leesbaar bordje uit de achtste eeuw. Op basis van de huidige naam kun je dus niet aanwijzen welke boom er stond, of zelfs zeker weten dat deze uitleg de juiste is.

Een oudere hypothese staat in een monumentenstudie uit 1964: de naam kan verband houden met Daventry in Engeland. Historici A.C.F. Koch en E.H. ter Kuile bespraken die mogelijkheid omdat missionaris Lebuïnus uit Engeland kwam. Dat zou een geval van naamoverdracht zijn. Mensen nemen bij verhuizing soms een bekende plaatsnaam mee. De gelijkenis op zichzelf bewijst alleen nog niet dat dit ook werkelijk in Deventer gebeurde.

Wat wel rechtstreeks in oude documentatie voorkomt, is Daventre. In een oorkonde uit 877 staat in Daventre portu. Het woord portu hoort daar bij de haven of handelsnederzetting; het is geen aanwijzing dat de plaatsnaam oorspronkelijk Frans zou zijn. Het Repertorium van de stadsrechten geeft meer oude naamvormen en vermeldingen. Die maken de ouderdom van de naam zichtbaar, maar vertalen haar nog niet.

Rond Lebuïnus is bovendien het verhaal over een metgezel Davo ontstaan, die de stad haar naam zou hebben gegeven. Dat is een overlevering binnen de heiligen- en stadsgeschiedenis, geen aangetoonde naamgeving. Wie een persoonlijk verhaal prettiger vindt dan een taalkundige hypothese, heeft aan Davo een gemakkelijk te onthouden figuur. Voor een betrouwbare uitleg blijft het woord zou hier noodzakelijk.

De IJssel en het oude kerkgebied bieden dus tastbare aanknopingspunten, terwijl de eerste betekenis buiten bereik blijft. Deventer bewaart een bijzonder soort verleden: niet een naam die meteen zijn geheim prijsgeeft, maar een naam waarvan de schriftelijke sporen beter bekend zijn dan de oorspronkelijke bedoeling. Het interessante verhaal is hier juist de zoektocht, met verschillende serieuze mogelijkheden en zonder een verzonnen winnaar.