Den Haag: waarom de deftige naam juist de jongere is

Den Haag lijkt de korte versie van het deftige ’s-Gravenhage. Toch is de volgorde in de geschiedenis andersom: de eenvoudige naam is ouder. Die Haghe verwees naar een omsloten bosterrein, een gebied dat geschikt was voor de jacht. Pas later maakte de langere naam uitdrukkelijk duidelijk dat deze haag bij de graaf hoorde. Achter de twee namen schuilt dus hetzelfde landschap, maar een andere nadruk.

Een haag was hier meer dan het rijtje struiken dat je nu bij een tuin voor je ziet. Het woord kon een omheind terrein of jachtgebied aanduiden. In het gebied waar Den Haag zou groeien, kwamen bos, duinen en ontgonnen veen dicht bij elkaar. De naam beschreef die plaats nog voordat er een grote stad met regeringsgebouwen en brede lanen bestond.

Het Haags Gemeentearchief wijst op een oorkonde uit 1242 als vroegste bekende vermelding van die Haga. Graaf Willem II verbleef toen in zijn Haagse huis. Dat document bewijst het bestaan van het grafelijke verblijf en de gebiedsnaam, maar niet automatisch dat er al een volledig dorp lag. Een eerste naamvermelding is iets anders dan een geboorteakte van een hele stad.

Voor een buurtschap met inwoners is de onderbouwing duidelijker in 1276. Toen liet Floris V vastleggen dat bewoners van Die Haghe diensten voor hem verrichtten. Rond het hof kwamen mensen wonen die het grafelijke huishouden van goederen, voedsel, vervoer en vakwerk voorzagen. Zo werd een aanduiding van een bosterrein ook de naam van een gemeenschap die aan dat hof haar bestaan ontleende.

Het hof groeide uit tot het latere Binnenhof. De graven namen mensen mee die wetgeving en rechtspraak regelden; daardoor kreeg de nederzetting een bestuurlijke functie. Dit verklaart waarom de verwijzing naar de graaf in de naam zo passend werd. Des Graven hage betekent eenvoudig het jachtgebied of de haag van de graaf. De beginletter met apostrof in ’s-Gravenhage is het overgebleven stukje van dat oude des.

De langere vorm kreeg in officiële stukken steeds meer aanzien, terwijl Den Haag in het dagelijks gebruik bleef bestaan. Taaladvies.net noemt beide namen correct en beschrijft hoe de gemeente in 1990 bij een nieuwe huisstijl bewust voor Den Haag koos. Voor bepaalde officiële akten bleef ’s-Gravenhage in gebruik. De korte naam is daarmee geen moderne versimpeling van een oorspronkelijk langere naam.

Ook The Hague en La Haye sluiten bij de oude, eenvoudige vorm aan. Wie de namen naast elkaar zet, ziet hoe een terreinbeschrijving zich door verschillende talen en bestuurslagen heen heeft gehandhaafd. Het bos verdween uit een groot deel van het stadsbeeld, maar niet uit de naam. En de graaf, die in de lange variant zo nadrukkelijk aanwezig is, kwam taalkundig pas later bij die haag te staan.